نوش آباد وطنم

مقاله:شهر زیر زمینی

لینک مhmn2014عطیلات نو  http://www.newholidays.ir/print/3627

همانطوری که در چند مطلب قبل گفته بودم مقاله ای در 14صفحه درباره تاریخچه نوش آباد و چگونگی کشف و شناسایی شهر زیر زمینی پرداختم و نسخه ای را به یکی از دوستان دادم تا در پایگاهی رسمی منتشر گردد.به دلیل حجم بالای مطالب امکان آن برای سایتهای رسمی وجود نداشت ولی 4نسخه از این مقاله را به 3دانشگاه اصفهان و تهران و نجف آباد به درخواست دانشجویان آن دانشگاهها ارسال نمودم تا از مطالب آن با ذکر منبع به عنوان پایان نامه و موضوع کنفرانس در کلاس مطرح نمایند.

 

ولی با پیگیری های حقوقی که انجام دادم به این نتیجه رسیدم وبلاگ هم می تواند به عنوان یک پایگاه رسمی این مقاله را در آن منتشر نمود.

 

لذا با انتشار  مطالب در وبلاگ و ثبت تاریخ و زمان آن و استفاده مطالب توسط اشخاص بدون ذکر منبع و عدم رعایت کپی رایت می توان پیگری حقوقی نمود.

 

لذا دوستانی که تمایل دارند از این مطالب با رعایت حقوق مولف از آن استفاده مفید نمایند در اختیار عموم قرار می دهم با ذکر منبع مقاله

 

نام مقاله را اویی انتخاب کردم همان واژه محلی شهرزیر زمینی

 

و موضوع مقاله:معماری دست کن زیر زمینی نوش آباد

 

البته هر بار که مطالب و تجارب جدید تری بدست می آورم و یا مطالب مفیدی و خواندنی که از قلم افتاده را به مقاله اضافه و بروز رسانی می کنم.

 

این مطالب حاصل 9سال حضور و تلاش و تجربه در حوزه گردشگری و میراث فرهنگی در نوش آباد است و می تواند هر شخصی از دیدگاه خود به نوعی متفاوت تر به آن بپردازد ولی بنده از دیدگاه خودم و تجارب و سطح سواد خودم  این مقاله را به نگارش درآوردم.

 

و این هم مقاله که وعده اش را داده بودم

 

بسمه تعالی

نام مقاله:اویی

موضوع مقاله:معرفی معماری دست کن زیر زمینی نوش آباد

کشور پهناور ایران در طول قرنهای متمادی دستخوش حوادث مهم انسانی و طبیعی زیادی گردیده که با گذشت زمان ,آن وقایع به عنوان اسناد و مدارک و شواهد تاریخی در حافظه خود به یادگار گذاشته است.

از جمله اتفاقات و حوادث که در روند زندگی اجتماعی ،اقتصادی,سیاسی و تجاری مردم در دوره های تاریخی تاثیر گذار بوده است,خشکسالی و افزایش دمای هوا و در ادامهء آن شیوه های مبارزاتی مردم با این بلایای طبیعی و تغییر در شیوه زندگی شان از جمله احداث قنات,حفر چاههای عمیق,ساخت سد و در مناطقی به مهاجرت مردم از سکونتگاه خود به نقاطی که شرایط زندگی مناسب تری داردمنجر گردید.و از بقایای این مهاجرت می توان محوطه و تپه ها و قلعه های تاریخی را در جایجای این کشور باستانی شاهد بود که برگ زرینی و افتخاری از تمدن و تاریخ گذشتگان برای ما بر جای مانده است.

دیگر عوامل تاثیر گذار می توان به وجود راههای ارتباطی و تجاری اشاره کرد که به جاده ابریشم و راه شاهی معروف است که در زمان خود از اهمیت و رونق خاصی برخوردار بوده و نوعی امتیاز مهم برای شهرها و کشورهایی که این جاده از کنار آن عبور می کرده محسوب می شده است.

وجود چنین راههایی تبعات مثبت و منفی را برای شهرهای در این مسیر به همراه داشته است که از آن جمله تبادل کالا و رونق تجارت و رشد اقتصادی و از طرف دیگر ایجاد ناامنی و شکل گیری یاغیان و مهاجمان و راهزنان در این مسیر و تاخت و تاز و غارت و حمله و تجاوز به شهرهای بین این راه مهم را به دنبال داشته است.

شهر باستانی نوش آباد از منزلگاههای بین راهی یکی از جاده های فرعی ابریشم و راه ارتباطی ری به اصفهان بوده است.

نوش آباد در حاشیه کویر مرکزی ایران و در دشت کویر واقع گردیده است و از این شهر به عنوان یک محدوده امن و مناسب برای توقفگاه کاروانیانی که در مسیر ری,اصفهان,خراسان,عراق و جنوب در حرکت بوده اند استفاده می کردند.و آنچه مشخص است طبق اسناد و مدارک تاریخی دوره هایی این شهر مورد توجه سلاطین و حاکمان آن عصر قرار داشته است.

در کتاب تاریخ قم درباره نوش آباد اینگونه می نویسد:

انوش آباد این دیه را از بهر آن بدین نام کردند که یکی از اکاسره(ساسانیان)بدان ناحیت بگذشت به چشمه ای که آنجاست فرود آمد و آن چشمه و موضع را خوش یافت بفرمودتا به آنجا دیهی بنا نهادند و انوشاباد نام کردند.

در روایات تاریخی نقل قول هایی است که پس ازویرانی سیلک، ساکنانش به چشمه ساران از جمله انوش آباد و نیاسر مهاجرت نمودند.

2

نگارنده این مقاله به دنبال رمز گشایی و شناسایی و معرفی هویت فراموش شده تاریخی زادگاه خود درسال 1381 اقدام به مطالعه و پیگیری و جمع آوری اسناد و مدارکی بود که ثابت شود این شهر پیشینه تاریخی بلندی را در خود دارد وازمکتوبات و روایات سالخوردگان کمتر این واقعیت به چشم می خورد،عواملی چون سیل و زلزله و قحطی و خشکسالی در دوره های گذشته از رونق و آبادانی این شهر کاسته است.

وجود 33چشمه قنات خشک شده و تعداد زیادی از محوطه ها وقلعه های مخروبه و بناهای تاریخی و باستانی در داخل و اطراف این شهر می توان به اهمیت و موقعیت آن در گذشته پی برد.

در حال حاضر شهر کمتر از 11000نفر سکنه دارد و در یک نقطه بن بست ارتباطی واقع گردیده است.وجود قلعه خشتی درضلع شرقی شهربا وسعت11850متر و با 7برج دیده بانی و دیواره هایی به ارتفاع 10متر و ضخامت 6متر به عنوان ارگ حکومتی در مسیر جاده ری به اصفهان و از طرف شمال شرق به کاروانسرای مرنجاب و در ادامه به قصر بهرام ختم می شود حرفهایی برای گفتن دارد.

نوش آباد در دشت وسیعی قرار دارد که در گذشته توسط رودهای پرآبی که از کوههای کرکس کاشان سرچشمه گرفته و از طرف شرق و غرب نوش آباد  گذشته و در ادامه به دریاچه نمک ختم می شود به نامهای رودخانه حیدر و سوک چم،بوسیله آب آن، دشت ها و زمین های حاصلخیز پایین دست نوش آباد که خاک مساعدی دارد به کشاورزی مشغول بودند.

وجود عبادتگاه و یا به عبارتی آتشکده زرتشتیان و فانوسی که در کنار آن قرار دارد ؛نقل قولهایی است که مربوط به قبل از اسلام و پس از ورود مسلمانان این بنا تبدیل به مسجد جامع عتیق و فانوس که ارتفاعی بیش از 14متر دارد به مناره تغییر می کند,وجود این بنای با ارزش خود حکایتی دیرین از تاریخ کهن این دیار دارد.

وجود محوطه باستانی مورچان که در حاشیه یک رودخانه قدیمی و در5/2کیلومتری جنوب غربی نوش آباد واقع شده طی کاووشهای باستان شناسی مشخص گردید که مربوط به دوران نوسنگی و حتی قبل از تمدن سیلک است نشانه هایی از سکونت و زندگی در این سایت حکایت دارد.

تمامی  این نشانه ها،نگارنده را بر آن داشت تا به جمع بندی برسد که این شهر از دیر باز مورد توجه ومحلی برای زندگی اقوام گذشته بوده است.

لذا تمامی سخنان و مقدمات نگارنده جهت آشنایی خوانندگان این مقاله برای معرفی یکی از آثار با ارزش تاریخی که در نوع خود کم نظیر و فراموش شده بود،با کشف و شناسایی آن با قاطعیت بیشتر می توان به معرفی و ارزش و پیشینه تاریخی نوش آباد پرداخت.

تمامی گزینه ها مورد بررسی و مطالعه میدانی قرار گرفت و یکی از آنها،بهترین راه حل برای رسیدن به اهدافی بود که می توانست منجر به کشف ناگفته های تاریخی ؛فرهنگی ،باستانی,جغرافیایی در گذشته دوراین شهر بی انجامد.

تنها یک اثر تاریخی چون از دیدها مخفی بود و به لحاظ کاربرد پناهگاهی اش در زیر زمین بود، می توانست راز معمای ما را حل کند.

3

گفته ها و مشاهدات بعضی از افراد محلی که بیشتر به افسانه شبیه بود حکایت ازیک شاهکار معماری داشت که دسترسی به آن کار سختی بود.

در ابتدا به چگونگی کشف و شناسایی این اثر می پردازیم و سپس درباره ویژگی های آن توضیحاتی خواهیم داد.

در گذشته ساکنین این شهر فاضلاب های خانگی خود را در گودالهایی در پشت منازل خود هدایت و از کود آن برای کشاورزی استفاده می کردند.

سپس ساکنین برای دفع فاضلاب اقدام به حفر چاههایی به عمق 10متر و انباره به قطر3متر، در منازل خود مبادرت نمودند.

لذا با شروع حفر چاه در سطح شهر در عمق 10متری در بعضی از منازل، به فضاهایی برخورد کردند،تصور می شد که به رشته قناتهایی که از زیر شهر عبور می کرده، برخورد نمودند و در نهایت با این تصور که سیستم فاضلاب منازلشان نیازی به تخلیه ندارد و هیچ زمانی چاه پر نمی شود، به آن هدایت نمودند.یکی از این فضاها نیزدر طی حفر چاه فاضلاب در منزل نگارنده این مقاله که آن زمان 5سال بیشتر نداشت و در حیاط منزل به بازی مشغول بود شاهد هیاهویی در داخل چاه شد.

در عمق 9متری داخل چاه زیر پای مقنی ریزش کرد و صدای مهیبی به گوش رسید و اهالی محل برای نجات آن وارد چاه شدند و به کمک مقنی رفته وی را از چاه بیرون آوردند.

چند نفری مجدداً وارد چاه شدند و با یک رشته سیم سیار برق بلند و لامپ برای تماشای محلی رفتند که تاکنون از آن در زیر پای خود بی خبر بودند.مشاهداتشان را اینگونه بیان داشتند:

اطاقهایی که طاقچه دارد و جای نیش کلنگ بر بدنه و سقف اطاقها به خوبی دیده می شود و هر اطاق از طریق راهرویی به هم وصل است.در بدنه دیوارها حفره هایی تعبیه شده که برای قرار دادن چراغهای پیه سوز است و چاههایی در کف اطاقها وجود دارد، به پایین راه دارد و در کنار چاهها تخته سنگ و سنگ آسیاب و قلوه سنگ وجود دارد و فضاهابه صورت شرق به غرب امتداد دارد.در داخل اطاقها توالت هم وجود دارد.

ولی وقتی به جمع بندی رسیدند، ابراز داشتند که احتمالاً مربوط به قناتهای شهر باشد ودرب چاه بسته شد تا سال1381

لذا نگارنده با مطالعه و بررسی از موارد مشابه و منازلی که به این فضاها برخورد کرده بودند وصحبت با افرادی که این فضاها را در محلهای دیگر شهر دیده بودند به این نتیجه رسید، مجموعه ای مرتبط به هم و درسطح زیرین بافت تاریخی شهر گسترده و نه تنها قنات نیست بلکه فضاههایی برای سکونت موقت و با توجه به شکل معماری می تواند پناهگاه باشد .لذا در سال 81 تصمیم به بازدید و ورود به بخشی از این معماری که در چاه حیاط منزل بود، گرفته شد تا از نزدیک به بررسی آن پرداخته شود.

با این اعتقاد که این اثر، تاریخی باشد و با کار مطالعاتی بر روی اثری که هنوز هیچ بررسی علمی در مورد آن صورت نگرفته ,دستاوردهای مهمی را به همراه خواهد داشت.

4

در کنار آن و با معرفی اصولی و زمینه سازی برای حضور تیمهای تحقیقاتی و توریستی،اقتصاد شهر را متحول و صنعت توریسم را فعال نموده و فرصت های شغلی فراوانی را برای مردم این منطقه به همراه داشته باشد.

شهری که در قرون گذشته محل عبور و مرور تجّار و کاروانیان بود،ولی با از رونق افتادن راه ارتباطی قدیمی و ایجاد جاده شوسه از اصفهان به کاشان و در ادامه به قم و تهران ختم می شود و نوش آباد در نقطه بن بست قرار گرفت و مردمش به شهر کاشان و تهران مهاجرت نمودند.

با برنامه ریزی صحیح و سرمایه گذاری بر روی آن می توان به این شهر حیاتی دوباره بخشید.

زمانی که این فضاها مشاهده گردید،بر اثر ورود چندین سیلاب که به داخل قناتها و سپس وارد این معماری شده بود،در نیمی از فضاها رسوبات سیل انباشته شده بود.

در ابتدا فیلمی ازداخل فضاهایی که قابل دسترسی بود،تهیه شد و با نصب بالابر بر سر دهانه چاه اقدام به لایروبی و روشنایی دالانها و اطاقها تامین گردید.فضایی که در پیش رو بود به طول 35متر شامل 5 اطاق و 2عدد توالت و 3دهانه چاه و 5عدد تاقچه و محلهایی برای قرار دادن چراغ پیه سوز برای تامین روشنایی وجود داشت.

اندازه و ابعاد اتاقها و چاهها نسبت به نوع کاربری اش متفاوت حفر شده است.

چند ماه بعد گزارش مکتوبی را به شهرداری شهر ارسال و از کشف و شناسایی و تاریخی بودن چنین اثری پرده برداشته و فیلم تهیه شده  نیز در جمع کارشناسان اداره میراث فرهنگی کاشان پخش ولی افراد حاضر اعلام کردند که این فضاها قناتی بیش نیست.

در همین راستا وب سایتی را نیز راه اندازی نموده و اقدام به انتشار خبر وجود چنین معماری همراه با تصاویرش نموده تا اینکه افراد علاقه مندی که متوجه می شدند،با تماس با کاشف این مجموعه خواستار بازدید می شدند.

باستان شناس اداره میراث فرهنگی کاشان پس از چند ماه از طریق چاه و بالابر وارد فضاها گردیده و اقدام به تهیه گزارش ثبت این اثر نموده و بر تاریخی و پناهگاهی بودن آن صحه گذاشت.

فیلمی هم برای اولین بار از شبکه استانی اصفهان پخش گردید.

تقاضای بازدید توسط گروههای مختلف صورت گرفته، لذا با تخصیص اعتبار از طرف معاونت عمرانی استانداری اصفهان وبا بررسی  طرحی، به بازگشایی معبری از طریق انتهای یک آب انبار تاریخی که مشرف به محل کشف بود اقدام نمودیم. با حفر کانالی به طول 20متر، دسترسی به یکی از راهروها امکان پذیر گردید. لذا در سال 1383امکان بازدید از راه پله های آب انبار برای گروههای بازدید کننده فراهم گردید.

بررسی هایی که انجام شد،پی بردیم که در قدیم برای ورود به این معماری زیر زمینی از طریق راه پله های قناتی که معروف به پایاب است و در اکثر منازل وجود داشته و از طریق راههای باریک و مخفی داخل آبراه قناتی وجود دارد،

در مواقع ناامنی اهالی امکان ورود و استقرار در این مجموعه را تا رفع و دفع حملات دشمن داشته اند.

5

در مقدمه اشاره به موقعیت مهم و سوق الجیشی شهر نمودیم. لذا حاکم و مردم شهر برای در امان ماندن حملات احتمالی راهزنان و یاغیان اقدام به خلق چنین اثر و معماری هوشمندانه ای نموده اند. شهری که از لحاظ تجاری و اقتصادی در اوج رونق و آبادانی باشد قطعا چشم طمع دشمنان به اموال و جان مردمان آن دیار وجود داشته است.

پس اقدامات حفاظتی و دفاعی یکی از اصولی بوده که در گذشته برای حفظ جان و مال خود انجام میدادند.

از جمله احداث دیوار و برج و بارو دورتادور شهر, ایجاد خندق,و ساخت قلعه های مستحکم دفاعی و نظامی ,وجود قلعه وسیع و مستحکم در کنار شهر که کاربری چند منظوره داشته و بازمانده بقایای دیوار و برج و باروی شهر و فضای زیر زمینی نشان از اهمیت و ارزش و توجه این دیار در نزد مردم و حاکمان منطقه داشته است.

راههای مختلف دیگری برای ورود سریع به داخل معماری زیر زمینی از جمله چاهی که در قلعه خشتی وجود دارد,چاههای مخفی در داخل زیر زمین منازل,داخل انتهای تنور خانه ها و چاههایی که در دهانه ان را با ساخت آبخور در اسطبل احشام و چهارپایان استتار می کردند,از شگردهایی بوده که دشمن به وجود چنین پناهگاهی پی نبرد.

با توجه به حضور کارشناسان مختلف و همراهی و استفاده از تجارب آنها و اعلام نظرات و بهره برداری از معلومات علمی محققان دستاوردهایی را به دنبال داشت.

تیم هایی که در ایجاد این سازه زیر زمینی نقش داشته اند دارای هوش و علم و معلومات و آگاهی زیادی بوده و به علم روز خود آشنا از جمله اینکه حفاری در عمق 10متری زمین و ارتباط راهها نیز نیاز به محاسبات دقیقی داشته که با توجه به اختلاف سطح فضاها با کمترین خطا,با فواصل مختلف آنها را به هم مرتبط نموده اند.

دیگراینکه تیم مهندسی قوی در آن زمان ناظر بر حفاری بوده که با علم و آگاهی از نوع خاک و مقاومت آن اقدام به حفر فضاهایی که پس از قرنها و با توجه به نفوذ سیلاب به داخل آن و وقوع زلزله در گذشته,هیچ آسیبی به این معماری نرسیده است.

دیگر شگفتی این معماری این است که در هر قسمت از مجموعه که وارد می شوی کمبود هوا احساس نمی شود.

و با بررسی های علمی متوجه شدیم نوع ترکیب خاک منطقه و درصد رطوبتی که خاک داردو سوراخ های متعدد و ریز و متراکمی که در زیرسقف ها وجود دارد بخشی از هوای مورد نیاز فضاها را با توجه به تو در تو بودن آن تامین می کرده است که متخصصان ازآن خبرداشتند.

حتی برای تامین روشنایی می دانستند از چه سوختی استفاده کنند که باعث خفه گی و مشکل تنفسی برای ساکنان آن فراهم نگردد.

در کل اینگونه می توان بیان نمود که دانشمندانی مرکب از زمین شناس,مهندس و متخصص در امور کشاورزی,حفاری,شیمی دان,امور معدن,فیزیکدان,ریاضیدان,در ساخت آن هماهنگ و دخیل بوده اند.

اگر بخواهیم این اثر تاریخی را معرفی کنیم اینگونه خواهیم گفت: مجموعه معماری دستکن زیر زمینی که در دوران ساسانیان برای پناه دادن افراد غیر نظامی واموالشان، در پلانها و طبقات مختلف حفاری و در مواقع نا امنی وحتی در دورانهای مختلف نیز از ان استفاده می کردند.

6

با بررسی و مطالعه هر چه بیشتر و کاووش به یافته ها و شگفتی هایی در نوع خود برخورد می کنیم که نشانه هایی از همت و تفکر و تخصص افراد را برایمان بازگو می کند.

لذا از زوایای مختلف به تشریح شاهکاری ها و شگفتی و جاذبه های این مجموعه که وجودش در این شهر نقش آفرینی می کرده است پرداخته می شود.

ابعاد تخصصی آن را می توان چون نظامی،مهندسی، صنعت، زمین شناسی، اجتماعی، فرهنگی،سیاسی، تجاری و اقتصادی نام برد و به مواردی از آن پرداخت:

نظامی:

شهری که چنین دژ و استحکامات نظامی را دارا باشد و بتواند در زمان هجوم دشمن به شهر, افراد نظامی وغیر نظامی را در آن پناه دهد,قطعا مردان این شهر که در لباس سرباز از حریم شهر حفاظت می کردند، با خیالی آسوده و بدون نگرانی از تجاوز دشمن به همسر و فرزندان و اموالشان با تمام قوا به دفاع می پرداختند و هیچ نگرانی در این خصوص نداشتند و روحیه دفاعی شان چندین برابر می شود.

دیدگاه بعدی این است که اگر دشمن وارد شهر شد و شهری سوت و کور و خالی از سکنه را دید به مرموز بودن این تاکتیک نظامی که در پدافند غیرعامل به آن غافل گیری می گویند پی می برد و این سکوت مرموز خوف و ترس را بر دل سپاه دشمن انداخته و جرات ماندن در شهر را به خود نمی دهد و تصور می کند هر آن امکان خروج سربازان از محلی غیر قابل تصور و دادن تلفات را برایشان به دنبال خواهد داشت.

موضوع دیگر در بحث نظامی بودن این معماری زیر زمینی، وجود آن در هر شهری یک امتیاز بزرگ محسوب شده و تجّار و کاروانیان و حاکمان هم پیمان با دستگاه حکومتی مستقر در این شهر حساب جداگانه ای را در ارتباطات تجاری و سیاسی و فرهنگی باز می کردند و آنجا را دارای قدرت نظامی و دفاعی بالا محسوب می کردند.

قبل از پرداختن به این موضوع باید خاطر نشان شد که حفاری با این وسعت در هر شهری نیازمند آماده و بستر سازی قبلی از قبیل تامین بودجه کافی، وجود نیروهای فنی و زبده در امر حفاری،وجود ناامنی در آن منطقه،هماهنگی و انسجام بین مردم و حاکم، شرایط مناسب خاک منطقه برای حفاری،وجود یک سلسله حکومت پایدار و تشکیل یک تیم منسجم و کارآمد و ناظرو هماهنگ می توانست یک کار جمعی و پر هزینه و طولانی را به سرانجام برساند و گر نه در صورت نقص و عدم وجود یکی از موارد می توانسته به تاخیر و یا نیمه تمام ماندن پروژه ختم شود.

ولی آنچه که مسلم است و از شواهد موجود می توان دریافت این معماری دست کن زیر زمینی سالها زمان صرف آن شده تا به پایان رسیده است و در هیچ کجای آن کار نیمه تمام وجود ندارد و اگر هم از آن استفاده نشده و یا حمله ای به شهر صورت نگرفته، دلیل بر ناامنی نبودن منطقه و یا کار بیهوده تلقی شود.

7

چرا که شهرو کشورهای توسعه یافته در حال حاضر هم برای حملات احتمالی دشمنان اقدام به اجرای سیستم پدافند غیر عامل می نمایند تا در زمان حمله به تاسیسات اقتصادی، نظامی وشبکه های آبرسانی، برق، گازو شاهرگ حیاتی آن شهر و کشور، کمترین خسارتی وارد گردد.

مهندسی:

حفاری های انجام شده در سطوح مختلف و لایه های زیرین شهر نوش آباد و ارتباط آن به یکدیگر نیز به دستیابی دانش و مهندسی و تکنولوژی پیشرفته ای نیاز بوده است تا با محاسبات دقیق بتوان فضاها را در زیر زمین و از 2نقطه و با اختلاف سطح و فاصله زیاد به همدیگر متصل گردد.

دقت در حفر چاهها و وصل کانالها و راهروها نشان دهنده آن است که در آن مقطع زمانی خود با وسایل و دانش خاصی که در اختیار داشتند از آن بهره می بردند.

صنعت:

وجود سنگ آسیاب و تخته سنگهای بزرگ و قلوه سنگهایی که در کنار چاهها و در اطاقها وجود دارد با دقت و بررسی به وجود یک صنعت پیشرفته و غیر قابل انکار پی خواهیم برد.هر کدام از این وسایل حکم ابزاری را در آن مجموعه و کاربرد خاصی دارد.که در ادامه به کاربردهای آنها به صورت جداگانه خواهیم پرداخت ولی اینجا به این نکته باید اشاره کرد که استفاده از ابزارهای سنگی چند ویژگی داشته و نوع جنس سنگ و تراش و حمل آن برای کاربردهای دفاعی نقش مهمی را ایفا می کند.

به عنوان مثال سنگ آسیاب که از جنس گرانیت است، در40کیلومتری نوش آباد و در کوههای کرکس یافت می شود.به دلیل سختی جنس این سنگ، تنها با الماس قابل برش دادن می باشد.

آثار برش و دایره های موازی بر روی سنگ آسیاب نشان از وجود دستگاه تراش با دقت و ظرافت خاص در زمان خود حکایت دارد.

نشان می دهد که در زمان تراش ابزارهای سنگی از یک صنعت پیشرفته ای در امر معدن و سنگ تراشی برخوردار بوده اند و نمونه آن را می توان در شاهکاری های تخت جمشید در شیراز شاهد بود.

زمین شناسی:

خاک منطقه نوش آباد متشکل شده است از رس,سیلیس،گوگرد،آهک،که وجود چنین ترکیبی مقاومت آن را دو چندان می کند.

وجود سیلیس در خاک و ترکیب آن با رطوبت باعث تولید اکسیزن در فضاها می شود.

ترکیب آهک با رطوبت، موجب محکم شدن خاک و غیر قابل ریزش سقف فضاها می شود.

تنها عامل تخریب خاک،نفوذ فاضلاب و گاز آمونیاک با گوگرد داخل خاک و ریزش آن می شود.

هنوز در خصوص مکانیک خاک، کار علمی و آزمایشگاهی صورت نگرفته است و نیازمند یک کار پژوهشی و علمی می باشد.تنها یافته هایمان را بر اساس نظرات کارشناسان که در بازدید از محل صورت گرفته بیان نمودیم.

8

فیزیک:

معماری طوری حفاری شده است که تمام طبقات به صورت  Uشکل (حرف لاتین)و با اختلاف ارتفاع از همدیگر و وجود کانال و چاههای باریک چندین مزیت داشته است.فضاها به صورت کلونی بوده که این نوع طراحی باعث سرعت جریان هوا و اکسیژن مورد نیاز فضاها را تامین می کرده است.

مورد دیگر شیب بندی و نامتوازن بودن سطح اطاقها از همدیگر به گونه ای که اگر زمانی ناخواسته سیلاب وارد فضاها شود به هیچ عنوان به قسمت هایی که محل تجمع افراد است وارد نشود و مشکلات برایشان ایجاد نکند.

و اگر هم سیلابی وارد شد قبل از اینکه در مسیر به محلهاو اطاقهای مسکونی برسد وارد کانلهایی که شیب به طرف آنها مشرف است شده و از طریق چاهها به داخل قنات و خارج از مجموعه هدایت گردد.

در ادامه به چند مورد ازویژگی های این معماری و کاربرد ابزارهایی که تاکنون در آن کشف و شناسایی گردیده می پردازیم:

 مواردی چون روشهای تامین اکسیژن,شگردهای دفاعی,زمان سنجی,تهیه غذا و آب,تامین روشنایی,شیوه های حفاری,از مواردی است که نگارنده در طول چند سال حضور مستمر و فعالیت در این معماری به آن دست یافته و به عنوان نظریه به آن می پردازد، در بیشترموارد به تاءیید کارشناسان فنی رسیده است.در حالی که هنوز موارد زیادی وجود دارد، با امکانات و تجهیزات و بررسی های علمی و تحقیقاتی و سیع تر، می توان به یافته های بیشتری دسترسی پیدا کرد.

روش های تامین اکسیژن:

به دلیل تو در تو بودن فضاها و زیر زمینی بودنش، تمهیدات مختلفی را برای تامین هوای مورد نیاز ساکنین داخل آن در نظر می گرفتند.از آن جمله می توان چاههایی که در اطاقها وجود دارد و در انتهای چاه کانالهای باریکی وجود دارد که با طی مسیری به چاه دیگر مرتبط و به طرف بالا ادامه پیدا می کندو در انتها  به شاخه های رشته قناتها و به سطح زمین راه دارد.

روش بعدی,نوع خاک منطقه  که در آن سیلیس وجود دارد و ترکیب آن با رطوبت تولیداکسیژن می کند.

چون سطح بیشتر زمین های شهر دارای باغ و زمین های کشاورزی وسیعی بوده و به صورت کشت آبی آبیاری می شده است.

رطوبت کافی از سطح زمین حاصل از آبیاری به داخل خاک نفوذ می کرده و در حال حاضر باغ و زمین کشاورزی وجود ندارد که بتواند رطوبت کافی را به خاک منتقل نماید.تنها تزریق رطوبت به مجموعه را می توان با حفر چاههای سطحی آب باران و مشرف به پلانها تامین نمود.

این مسئله برایمان ثابت گردید، در صورت خشک شدن خاک و حذف رطوبت باعث ترک خوردگی و ریزش خاک منطقه می شود و عامل اصلی حفاظت از این شاهکاری معماری، حفظ رطوبت آن است و حذف فاضلاب های شهری که به آن سرازیر می شود.

9

روش سوم که به آن پی برده شد و در رساندن اکسیژن نقش مهمی دارد، منفذهای ریز متعددی است که در زیر سقف ها وجود دارد که به سطح زمین می رسد و با بررسی مشخص گردید که این منفذها، حاصل نفوذ ریشه درختانی است که از سطح زمین برای تامین آب تا عمق 20متری نفوذ می کند. پس از خشک شدن و پوسیدن خوراک حشراتی می شود که در داخل خاک وجود دارد. در نهایت حفره های ریزی را بوجود می آورد.

این منفذها که از سطح زمین هوا را به داخل اطاقها منتقل می کند و در مقابل گازهای سمی حاصل از تنفس و سوخت فانوسها و چراغها را نیز از زیر سقف به سطح زمین هدایت می کند.قطعاًدر زمان حفاری,مهندسین با برشی از خاک,می دانستند چنین حفره هایی در آن وجود دارد که در جهت هوا رسانی می تواند موثر باشد.

متاسفانه با توسعه شهر نشینی و تبدیل زمین های خاکی باغ ها و مزارع به واحدهای مسکونی و استفاده از مصالح جدید مثل آسفالت و موزائیک و سیمان بر سطح زمین موجبات مسدود شدن این منفذها را در بر داشته است.

شگردهای دفاعی:

از آن جمله می توان به مواردی چون فریب، تعقیب و گریز، استتار، کنترل و حفاظت، شناسایی، غافلگیری، تله های فیزیکی، ابزارهای دفاعی، خطای دید، اطلاع رسانی اشاره نمود.

در سه مجموعه از سه قسمت در 3محله مختلف شهرکه قسمتهایی از آن لایروبی گردیده می توان به این آثار پی برد.

فریب:

در قسمت ورودی 3مجموعه، در مسیرها راهروهایی فرعی حفاری گردیده که با ورود به آن، و با پیمودن مسیر دوباره به جای اول می رسیم.

تعقیب و گریز:

در ورودی 2 مجموعه فضایی وجود دارد که اگر دشمن اقدام به تعقیب افراد نمود, فرد مورد تعقیب قرار گرفته می تواند وارد اطاقی شود که درانتهای آن سوراخی وجود دارد و با خروج از آن، پشت سر دشمن قرار می گیرد و می تواند بدون اینکه مهاجمین وی را ببینند، به مسیر خلاف جهت دشمن فرار کند.

استتار:

در قسمت هایی از ورودی 1و2و3 مجموعه در مسیر کانالهای ارتباطی به اطاقها,حفره هایی وجود دارد که بااستفاده از تاریکی و کمبود نور درداخل آنها پنهان شود به شکلی که مهاجم بدون اینکه وی را ببیند از کنارش گذشته و فرد از پشت سر به دشمن مسلط شده و یا در مسیر خلاف جهت دشمن فرار کند.

کنترل و حفاظت:

در هر مجموعه پلانهای طولی حفر و در این پلان اقدام به ایجاد اطاق برای اسکان نموده اند که هر پلان برای ادامه به پلان بعدی از طریق چاههای عمودی مرتبط می شود و لذا در هر شکل ممکن اگردشمن  قصد نفوذ به پلانها را داشته باشد مجبور است برای ورود به هر طبقه از چاه و از پایین به بالا بیاید که با قرار دادن تخته سنگ های سنگین برای درپوش چاهها و همچنین تعدادی قلوه سنگ امکان جلوگیری از ورود دشمن را گرفته و از ورود افراد غریبه به فضاها حفاظت می کردند.

10

شناسایی:

اگر زمانی که افراد متوجه می شدند که صدای مشکوکی می آید برای شناسایی فرد از کلمات رمز استفاده می کردند به گونه ای که با لهجه خاصی با صدای بلند فریاد می زدند (اویییییی) که همان آهای می باشد.در صورتی که فردی در مجموعه باشد و آشنا باشد با شنیدن این صدا متوجه می شود که فرد خودی است و حضور خود را اعلام نموده و اگر غریبه باشد و در صورتی که با زبان و گویش و رمز افراد داخل پناهگاه آشنا نباشد با سکوت خود و یا با حرف زدن به نیروی بومی ثابت می کرده است که فردی غریبه داخل پناهگاه شده است.

در دوره هایی که به این منطقه حمله شده می توان در دوران حمله اعراب در زمان ساسانیان و حمله افغانها و ازبک ها اشاره نمود که با زبان این منطقه آشنا نبودند.و شناسایی آنها بااین اقدام کار بسیار مناسبی بوده و به محض شناسایی دشمن، اقدامات دفاعی و نظامی را برای مقابله و از پا درآوردن آن انجام می دادند.

تله های فیزیکی:

در این معماری زیر زمینی وجود چاهها در وسط اطاقها که چند کاربرد داشته و یکی از آن موارد، تله ای بین راه دشمن بوده که با وجود عدم شناخت افراد غریبه و در تاریکی فضا، به داخل آنها سقوط می کردند.چاهها در این مجموعه چندین کاربرد داشته 1.تله 2.انتقال دهنده هوا به داخل اطاقها3.راه ارتباطی به طبقات بعدی4.راه ارتباطی برای دسترسی به قنات و برداشتن آب شرب5.در صورت ورود حجم زیاد آب، هدایت کننده سیلاب به خارج از مجموعه.

ابزارهای دفاعی و دریچه های پوششی:        

به لحاظ وجود رطوبت در زیر زمین ،بیشتر ابزارهای دفاعی از جنس سخت و از سنگهای کوه هایی که در شمال

کاشان و به فاصله 40 کیلومتری نوش آباد است برش خورده، حمل شده و با وجود وزن زیاد از کانالهای باریک  از سطح زمین به داخل اویی ها انتقال داده اند.

کاربرد قلوه سنگها:در دهانه ورودی چاهها قرار می دادند تا در مواقع احتمال ورود دشمن به داخل فضاها،بوسیله آنها بر سر مهاجمین می کوبیدند.        

کاربرد دریچه های پوششی:

 درکنار دهانه چاهها، تخته سنگهایی چهار گوش وجود دارد که در زمان استراحت و برای جلوگیری از ورود غافلگیرانه دشمنان و یا ورود هوای آلوده و دود به داخل اطاقها ، قرار می دادند و با آنها دهانه چاهها را مسدود می کردند.

11

خطای دید:

در بیشتر فضاها که اطاقها بوسیله راهروهای باریک به هم وصل می شود، برای جلوگیری از دید مستقیم به داخل اطاقها، راهروها را زاویه دار حفاری کرده اند به شکلی که امکان دید به داخل فضای بعدی را از بین می برد.

زمان سنجی:

یکی از مواردی که برای تشخیص زمان و روز و شب بودن در داخل شهر زیر زمینی کاربرد داشته,وسایلی سفالی که در داخل ظرف 2سوراخ تعبیه و با قرار دادن آن در ظرف پر از آب، تا حدودی کارکردش مانند ساعت شنی بوده است.یکی از این ظروف در مجموعه ورودی یک به دست آمد.

این کاربرد را در قدیم برای زمان بندی آبیاری کشاورزی از آن استفاده می کردند و با هر بار پر شدن کاسه و فرو رفتن آن در داخل ظرف آب، مدت زمان آبیاری محاسبه می شده است و به این اصطلاح سرجه می گویند.

چون داخل شهر زیر زمینی نور خورشید نمی تابیده است و برای اینکه افراد بتوانند روز و شب را تشخیص دهند از این روش برای تعیین روز و شب استفاده می کردند.

با هر بار که کاسه سفالی را بر روی سطح ظرف بزرگی که پر از آب بوده قرار می دادن و با توجه به سوراخهایی که در کف کاسه وجود داشته است زمانی سپری می شده تا کاسه پر از آب شود و به داخل تغار فرو رود و برای محاسبه زمان از این شیوه بهره می بردند.

تامین و تهیه آب و غذا:

آنچه که مسلم است زمان کوتاهی را افراد در این پناهگاه سپری می کردند و با توجه به اینکه در سطح شهر هم نیروهای نظامی به مقابله و بیرون راندن دشمن مشغول بودند، افراد ساکن در آن در این مدت برای تهیه غذای خود از قبل ظروف سفالی لعاب دار که به خمره مشهور است پر از مواد خوراکی نموده و به اصطلاح با این روش و انتقال آن به داخل پناهگاه از آن نگهداری و غذای خود را تامین می نمودند.البته به دلیل دمای هوای خنک داخل پناهگاه, می توانستند چند روزی را برای نگهداری گوشت و مواد فاسد شدنی و ازآن برای خوراک چند وعده غذایی استفاده کنند.

در هر بخش که جمعیت در آن مستقر می شدند، قسمتی به عنوان مطبخ برای پخت غذا در این معماری طراحی شده است.

ساختار مطبخ به گونه ای است که در صورت روشن کردن آتش و دود حاصل از آن از طریق کانال باریکی به سطح زمین هدایت می شود و خروجی دود را در منازل خود طوری طراحی می کردند که دشمن تصور کند که دود از اجاق منازل خارج می شود.

برای تامین آب شرب خود از طریق چاههایی که یک قسمت آن به آبراه قناتی متصل می گردد اقدام می کردند.به که با پر کردن ظروف لعابدارو انتقال آن به پناهگاه,آب مورد نیاز ساکنین را فراهم میکردند به گونه ای که برای تهیه غذا و آب به سطح زمین نروندچون احتمال می رود که دشمن، به وجود افراد در داخل زمین پی ببرد.

12

شرایط دما:

منطقه کویری نوش آباد در تابستان درجه دما تا 50درجه بالای صفر و در زمستان تا 10درجه زیر صفر کاهش می یابد ولی داخل مجموعه به دلیل اینکه هوای سرد و گرم ،مستقیم وارد مجموعه نمی شود و وجود رطوبت درخاک معماری،درجه دما را از 15تا 20درجه بالای صفر در نوسان نگه می دارد.و همین باعث می شود تا افراد داخل فضاها از لحاظ گرما و سرما در امان بمانند.

تامین روشنایی:

وسایل بدست آمده در لایروبی ها از جمله انواع چراغ های پیه سوز مربوط به دوره های مختلف تاریخی و همچنین مشعل دستی کشف شده در مجموعهء ورودی یک,نشان دهنده نوع جنس و تاریخ و کاربرد آن می باشد.

چراغ های پیه سوز به صورت ثابت در حفره هایی که در دیوارها تعبیه کردند و با فاصله های منظم و با توجه به در نظر گرفتن ارتفاع، اطاقها را بوسیله آنها روشن می کردند.

زمانی که بوسیله شمع در محلهای قدیمی نور پردازی را بازسازی کردیم، متوجه شدیم که نور کم ولی تعداد زیاد و دقت در چیدمان چراغ ها,روشنایی خیره کننده ای را ایجاد می کند که با روش های فنی و محاسبات دقیق توانستند بهترین نور پردازی را در مجموعه انجام دهند و کمترین سایه را ایجاد نماید.

با توجه به وسعت زیاد معماری دست کن زیر زمینی نوش آباد که به اصطلاح محلی آن (اویی) و در سطح کشور به شهر زیر زمینی مشهور گردیده است برای روشنایی داخل آن به کارگاههای متعدد سفال گری نیاز بوده و همچنین برای تهیه سوخت ، کارگاههای روغن کشی که به عصار خانه مشهوراست، نیاز داشته است.این امر نشان می دهد صنعت سفالگری و کارگاههای تهیه سوخت در شهر رونق داشته است.

عصار خانه سید میرزا نافعی معروف به سید میرزا عصار یکی از مشهور ترین و قدیمی ترین عصار خانه های شهر بود که در دو دهه گذشته بر اثر غفلت و بی توجهی تخریب و بر روی آن منزل مسکونی ساخته شد.

تنها یادگار آن سنگ عظیمی است که توسط شتر گردانده می شد و در محوطه ورودی شماره یک شهر زیر زمینی انتقال داده شده است.

چراغ های روشنایی که به چراغ پیه سوز مشهور است از دو طرف لعابدار است و داخل مخزن آن را با روغن قابل اشتعال، پر کرده و با یک فتیله پنبه ای که یک سر آن را در مخزن و سر دیگر آن بر لبه چراغ قرار می دادندو روشن می کردند.

روغن آن در عصار خانه ها از دانه های روغنی و یا از پیه گوسفند به عنوان سوخت تهیه و مورد استفاده قرار می دادند.

در قدیم برای اینکه زمان سوختن پیه، دود متساعد نشود، موقع تهیه و جوشاندن پیه و تبدیل آن به روغن,در داخل دیگ در حال جوش,نمک درشت می ریختند و با جوشاندن، ناخالصی های پیه از آن جدا و با این شیوه نوعی فرایند شیمیایی انجام داده و از دود کردن سوخت جلوگیری می کردند.

13

شیوه های حفاری:

با توجه به اینکه خاک حاصل از حفاری در حد وسیع و انتقال آن به سطح زمین چندین خسارت را بر جای می گذاشته است، اول اینکه به لحاظ پناهگاهی بودن مجموعه در حد امکان هر نوع خاکبرداری که جلب توجه کند و با خروج خاک از دل زمین و رها کردن آن بر زمین هایی که زیر کشت کشاورزی بوده و تل انبار کردن آن موجب تخریب زیادی از اراضی کشاورزی و مسکونی سطح شهر را به همراه داشته است.در زمان حفاری، اصول حفاظتی را رعایت می کردند تا دشمن از وجود ساخت چنین پناهگاهی با خبر نشود.

نقل قولهایی وجود دارد که حتی کارگران  ومقنی ها را با چشم بسته به زیر زمین می بردند و با چشم بسته خارج می کردند و دور تر از محل خروج رها می کردند تا کسی ورودی های آن و موقعیت دقیق فضا ها را شناسایی نکند.

لذا با توجه به اینکه در گذشته دورتادور شهر را دیوار قطور و عظیم احاطه و بقایای آن تا دودهه گذشته برجا مانده بود و همچنین وجود قلعه خشتی بادیوارهای قطور و مرتفع که جنس آن از خاک رس می باشد و با توجه به اینکه از دیوار بارو و قلعه به شهر زیر زمینی راههایی وجود داشته و ساخت دیوار و قلعه نیازمند حجم وسیع خاک می باشد و این تصور و باور را تقویت می کند که خاک حاصل از خروج شهر زیر زمینی برای ساخت قلعه و باروی شهر استفاده می کردند.

با توجه به مقاومت خاک داخل اویی ها و آثار لبه تیز ابزار حفاری به روی بدنه و دیوارها،این فرضیه را تقویت می کند که سر ابرازهای حفاری از جنس الماس باشد تا در مقابل سختی خاک،ساییدگی و شکسته نشود.

برای خروج خاک حاصل از حفاری در مسافت های مشخصی اقدام به حفر چاههایی نموده اند که به سطح زمین راه دارد و پس از اتمام کار درب چاهها را از بالا بوسیله لاشه سنگ هایی مسدود و روی آن را با خاک می پوشاندند،تا کسی از وجود آن مطلع نگردد.

در پایان باید یادآور گردید که چنین اثر و معماری تاریخی با همه شگفتی هایش نیازمند کار وسیع پژوهشی و علمی است و نگارنده و کاشف این اثر در شرایطی این مقاله را به پایان می برد که با تمام تلاشی که برای حفظ و نگهداری اش طی 9سال تلاش بی وقفه با عشق و علاقه وقت و هزینه نمود انتظار می رفت که مورد حمایت و توجه قرار گیرد تا به اهداف بلندتری دست یافته، ولی سیاست حاکم بر مدیریت شهری و میراث فرهنگی منطقه از این موقعیت برای کسب درآمد و بالا بردن آمار بازدیدکنندگان بدون ارائه کمترین خدمات و امکانات تلاش می کنند، نه تنها برای معرفی این اثر شایسته نیست بلکه عوامل مخرب و معضلات اجتماعی برای ساکنین شهر و تخریب سازه های زیر زمینی برای بازدید غیر اصولی به همراه داشته است.

معرفی غیر واقعی در جهت جذب گردشگر موجبات دوگانگی و تردید را در اذهان عمومی ایجاد نموده است. در حالی که،زمینه مناسب برای معرفی و تبلیغات این معماری وجود دارد که با روشهای صحیح و منطقی،بالاترین نتیجه و بازتاب را می تواند به همراه داشته باشد.

14

استفاده از مطالب این مقاله با ذکر منبع ونام نویسنده و اجازه از نگارنده آن بلامانع می باشد.                                            با

 سپاس حسین میرزاجانی ، نگارنده و کاشف شهر زیر زمینی

وبلاگ:www.pnnews.persianblog.ir